Nasze tezy

  • Wczesna edukacja i opieka mają kluczowe znaczenie dla dalszego rozwoju dziecka
  • Praca z małym dzieckiem to nie tylko opieka, to przede wszystkim wychowanie i edukacja
  • Żłobki i przedszkola to najlepsze miejsce wyrównywania szans i włączania dzieci z różnymi potrzebami


Spis treści


Dlaczego zmiana jest konieczna?

  • Niedocenianie roli edukacji wczesnodziecięcej – rozumiana jest jako koszt opieki, a nie inwestycja w rozwój. Sektor opieki nad dziećmi nie jest systematycznie i centralnie dofinansowywany. Opieka nad dziećmi znajduje się w obszarze wsparcia rodziny, a nie edukacji.
  • Zapisy z ustawy wskazują na małą uważność na dzieci i ich potrzeby – koncentrują się na przepisach, a nie na potrzebach dzieci, wynikających z ich rozwoju. Podczas nadzoru nad placówkami kontrolowane są głównie kwestie wyposażenia, zagospodarowania przestrzeni oraz sprawy formalne związane z przygotowaniem zawodowym wychowawców. Tymczasem kwestie związane z zapewnieniem dostępności do placówek muszą koniecznie łączyć się z dbaniem o jakość opieki i edukacji.
  • Ewidentnie zauważalna jest korelacja pomiędzy przyrostem naturalnym, a dostępnością do usług wczesnej edukacji i opieki. Ta zależność została szeroko zaprezentowana podczas konferencji Unii Europejskiej Parental Childcare and Employment Policy: Collision or Complementarity. Jako przykład wskazano Francję, Finlandię i Hiszpanię. Obliczono, że w Hiszpanii wzrost odsetka dzieci uczęszczających do żłobka o 1% zwiększa prawdopodobieństwo urodzenia dziecka o 5%. Badania statystyczne w Norwegii udowodniły, że wzrost odsetka dzieci uczęszczających do żłobków i przedszkoli z 0 do 60% skutkuje wzrostem współczynnika dzietności ogólnej o 0,5–0,7 dziecka na kobietę.
  • Od 2011 roku edukacja małego dziecka stała się zadaniem realizowanym w ramach resortu Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. Równocześnie stała się zdaniem samorządów lokalnych, w związku z tym można zaobserwować znaczące różnice pomiędzy poszczególnymi miastami w sposobie zorganizowania, prowadzenia nadzoru i finansowania placówek organizujących opiekę i edukację małego dziecka. Bardzo duże zróżnicowanie organizacji sektora opieki i edukacji jest widoczne szczególnie przy porównaniu dużych aglomeracji miejskich — gdzie funkcjonuje wiele placówek publicznych, a te niepubliczne często są dotowane dodatkowo przez samorządy — z małymi miastami i wsiami, gdzie opieka sektora wczesnej edukacji i opieki praktycznie nie istnieje, a jeśli już, to powstają placówki prywatne; są one sporadycznie dotowane przez lokalne samorządy, a ich opłaty stają się barierą dla większości rodziców.
  • Temat edukacji wczesnodziecięcej interesuje badaczy zagranicznych od wielu lat; w Polsce większość badań prowadzonych w tym obszarze dotyczy kwestii zebrania danych ilościowych, choć ostatnio w literaturze przedmiotu można odnaleźć pojedyncze badania jakościowe, m.in. L. Telki, O. Wysłowskiej, K. Sadowskej czy K. Kuszak oraz liczne publikacje członków Fundacji Rozwoju Dzieci im. Jana Amosa Komeńskiego. W literaturze obcojęzycznej można znaleźć wiele badań wskazujących na ekonomiczne korzyści inwestowania we wczesną opiekę i edukację, m.in. badania Jamesa Josepha Heckmana, laureata nagrody Nobla. Wykazał on, że wczesna edukacja i opieka dobrej jakości to narzędzia polityki społecznej, które jako jedne z nielicznych naprawdę zwiększają ekonomiczne i społeczne szanse środowisk defaworyzowanych. Noblista obliczył, że każdy dolar zainwestowany we wczesną edukację i opiekę nad dziećmi z rodzin z trudnościami zwróci się w przyszłości sześciokrotnie. Heckman twierdzi, że na żadnym etapie edukacji nie otrzymamy aż tak wysokiej stopy zwrotu zainwestowanych funduszy. Jego zdaniem im później te działania zostają wprowadzone, tym korzyści z nich są mniejsze .
  • Do podobnych wniosków doszli eksperci z NESSE (Network of Experts in Social Sciences of Education and Training). W raporcie Early Childhood Education and Care uznano, iż z ekonomicznego punktu widzenia inwestowanie we wczesną edukację i opiekę jest bardziej opłacalne niż inwestowanie na innych (późniejszych) etapach edukacji. Podczas światowej konferencji UNESCO w 2010 roku w Moskwie także zwrócono uwagę na długoterminowe korzyści ekonomiczne płynące z inwestowania w usługi dla najmłodszych, związane z ochroną zdrowia, bezpieczeństwem, wychowaniem, wyrównaniem szans życiowych i edukacją. Podczas tej konferencji wielu przedstawicieli sektora ekonomicznego podkreślało wysoką stopę zwrotu finansowego dla państw inwestujących w usługi opiekuńczo-edukacyjne.
  • Eksperci z  HighScope Educational Research Foundation pokazują, że wczesna edukacja, rozpoczęta przed piątym rokiem życia, przeciwdziała wykluczeniu społecznemu, pomaga kształtować relacje, zwiększa szanse na rynku pracy.
  • W Polsce nie ma systemowego programu wsparcia rozwoju placówek opieki nad dziećmi do lat trzech. Tworzenie miejsc opieki wspiera rządowy program Maluch+, który istotnie wpływa na wzrost liczby miejsc w placówkach samorządowych i niepublicznych. Jest to jednak konkurs. Jednakże znacząca liczba miejsc opieki nad dziećmi do lat trzech to miejsca w placówkach niepublicznych, które – w przeciwieństwie do szkół i przedszkoli – nie otrzymują na opiekę nad dziećmi dotacji czy subwencji, finansując swoje funkcjonowanie jedynie z czesnego. Niektóre z gmin dofinansowują takie formy opieki, mieści się to jednak w lokalnych politykach i planach finansowych jednostek samorządu terytorialnego. W efekcie sytuacja placówek dla dzieci do lat trzech jest inna niż przedszkoli, które otrzymują stałe wsparcie z samorządu.
  • Ważnym argumentem w dyskusji na temat wczesnej opieki i edukacji jest stopa zatrudnienia kobiet i równość na rynku pracy.  Badania OECD i Unii Europejskiej wskazują, że obecność w gospodarstwie domowym małych dzieci wpływa na aktywność zawodową ich rodziców, a w szczególności matek. Dobrym przykładem są tu kraje skandynawskie, gdzie kobietom najłatwiej jest łączyć role rodzinne z pracą zawodową. W Polsce kobiety z gospodarstw domowych z małymi dziećmi rzadziej podejmują aktywność zawodową niż inne, mieszkające z dziećmi powyżej trzeciego roku życia. Dominuje bowiem model rodziny, w którym to kobieta rezygnuje z aktywności zawodowej na rzecz opieki nad dziećmi. Badanie Diagnozy Społecznej z 2009 roku pokazało, że o ile większość osób w Polsce uważa, iż kobieta i mężczyzna, którzy nie posiadają dzieci, mogą być tak samo aktywni zawodowo, to w przypadku kobiety i mężczyzny, którzy posiadają dzieci do lat trzech, uważa się, że to kobieta powinna zrezygnować z aktywności zawodowej na rzecz rodziny. W sytuacji, gdy dzieci są w wieku od trzech do sześciu lat, za najlepsze rozwiązanie uznaje się niepełny wymiar czasu pracy kobiet. W badaniach sektora ekonomicznego odnotowuje się, że matka, która szybko wraca do pracy, w przyszłości rzadziej korzysta z pomocy społecznej i rzadziej jest bezrobotna. Zazwyczaj jest osobą aktywną, płacącą podatki i wspierającą gospodarkę kraju. Polska należy do krajów, w których wskaźnik zatrudnienia kobiet jest jednym z najniższych w Unii Europejskiej. Wiek potomstwa nie ma jednak wpływu na wskaźnik aktywności zawodowej mężczyzn, który jest stale wyższy, niż w przypadku kobiet. Zdaniem członków Komisji Europejskiej rezygnacja z pracy zawodowej kobiet częściowo wynika z braku oferty w zakresie instytucjonalnej opieki nad małym dzieckiem. Według raportu OECD Starting Strong 2017, w Danii, Holandii, Luksemburgu, Portugalii, Słowenii i Szwajcarii zatrudnienie kobiet w wieku od 15 do 64 lat, których najmłodsze dziecko ma mniej niż trzy lata, jest najwyższe; właśnie w tych krajach stosunkowo dużo dzieci korzysta z usług placówek opiekuńczych dla najmłodszych.

Główne problemy i co z tym zrobić?

  • Celem działania powinna być nie tylko zmiana praktyk, ale przede wszystkim – pojmowania i rozumienia dobrej jakości wczesnej edukacji, opieki i wychowania.
  • Miejsca w placówkach powinny być bardziej dostępne – powinno być ich więcej, szczególnie w małych miejscowościach i na wsiach.  Powinny również być w zasięgu możliwości finansowych jak największej liczby rodzin. To drugie będzie możliwe tylko wtedy, jeśli placówki będą – podobnie jak przedszkola i szkoły – otrzymywać środki publiczne na funkcjonowanie, a dzięki temu czesne za pobyt dziecka ulegnie obniżeniu.
  • Istotny też jest sam klimat tych miejsc. Powinny być budowane na relacji oraz poczuciu bezpieczeństwa.
  • Należy także doprecyzować kwestie wymagań wobec pracowników placówek. Przepis, w którym do pracy dopuszcza się osoby nieposiadające formalnych kwalifikacji, a jedynie doświadczenie w opiece nad dziećmi, powinien zostać usunięty. Same wymagania wobec kandydatów do zawodu także powinny zostać zaktualizowane tak, aby w przygotowaniu zawodowym znajdowało się więcej treści i praktyki, związanych z rozwojem dziecka i metodami pracy odpowiednio dostosowanymi do danej grupy wiekowej.
  • Ten sektor kategorycznie wymaga nie tylko dofinansowania, ale przede wszystkim – stworzenia polityki edukacyjnej.
  • Bezwzględnie należy dążyć do realizacji „celu barcelońskiego”, który wymagał zapewnienia zinstytucjonalizowanej opieki dla 33% dzieci w wieku poniżej trzech lat.

Rozwiązania i wskazówki

1. władze centralne, polityki i polityczki

  • Praca z dziećmi do lat trzech powinna znaleźć się w resorcie edukacji. Powinny także towarzyszyć jej równe standardy, obowiązujące w całym kraju. Podobnie jak edukacja szkolna, edukacja dzieci do lat trzech powinna zostać objęta subwencją oświatową.
  • Należy zwrócić uwagę na niski prestiż społeczny zawodu opiekuna pracującego w żłobku. Powszechne jest postrzeganie zawodu opiekuna małego dziecka jako zadania, które może realizować każdy. Ten stereotyp wspiera dodatkowo zapis ustawy z 2011 roku dający uprawnienia do pracy w żłobku osobom z rocznym doświadczeniem w pracy z dziećmi poniżej trzeciego roku życia. Brak wymogów związanych z podnoszeniem kwalifikacji, niskie uposażenie oraz brak prestiżu zawodowego osób pracujących na stanowisku opiekuna dziecięcego, powodują u nich ograniczenie motywacji i wiary we własne możliwości. Często opiekunowie i opiekunki nie mają podstawowej wiedzy z zakresu rozwoju dziecka w danej grupie wiekowej, nie znają również metod i form pracy z takimi dziećmi. Nie wynika to z braku formalnych kwalifikacji do wykonywania zawodu opiekuna, ale z niewłaściwego przygotowania. Warto podjąć dyskusję na temat zmian w programach kierunków studiów i kursów przygotowujących opiekunów do pracy w żłobkach. Należy zastanowić się nad refleksyjnym podejściem do realizowanych przez opiekunów i opiekunki zadań.
  • Jakości funkcjonowania placówki nie można zapewnić tylko poprzez wprowadzenie przepisów prawnych; należy określić warunki, których spełnienie pozwoli osiągnąć oczekiwany efekt. Obecny brak kontekstualnych wymagań związanych z organizacją opieki i edukacji dla dzieci poniżej trzeciego roku życia można uznać za jeden z największych problemów całego systemu. Warto zastanowić się nad wprowadzeniem pomiaru oddziaływań instytucjonalnych, na wzór tych stosowanych w Europie Zachodniej czy USA. Powinien on odpowiadać polskiemu kontekstowi społeczno-kulturowemu i uwzględniać specyfikę każdej placówki. Jego opracowanie wymaga niezwykłej ostrożności i krytycznej refleksji dotyczącej założeń kulturowych danego obszaru badawczego. Uważamy jednak, że takie narzędzie powinno być naturalnym kontinuum wprowadzonych w 2011 roku zmian legislacyjnych.

2. władze lokalne i inne organy prowadzące szkoły

  • Tworzenie lokalnych polityk i systemów wsparcia. W kwestii systemów wsparcia dobrym przykładem jest Warszawa, dofinansowująca placówki prywatne, działające na zasadach niepublicznych. Brak jest jednak w tym systemie określenia standardów opieki, bazujących na założeniu, że wczesna edukacja jest właśnie edukacją, a nie jedynie opieką.

3. dyrektorzy, nauczyciele i nauczycielki oraz inne osoby pracujące w szkole

  • Zmiana zaczyna się od dołu. Placówki, które funkcjonują w sposób przyjazny dla rodzica i dziecka, najlepiej popularyzują samą ideę wczesnej edukacji.
  • Prowadzący placówki powinni także zwracać większą uwagę na kompetencje miękkie pracowników oraz kłaść nacisk na ich rozwój.

Materiały dodatkowe

A.Baranowska-Rataj, A. Matysiak, Czy znamy lekarstwo na niską dzietność. Wyniki międzynarodowych badań ewaluacyjnych na temat polityki rodzinnej, „Polityka Społeczna” 2012 r., nr 47

J Czapiński, T. Panek, red., Diagnoza społeczna 2009. Warunki i jakość życia Polaków. Rada Monitoringu Społecznego, Warszawa 2009 r. [dostęp: 10.05.2021 r.]. Dostępne w internecie: http://www.diagnoza.com/pliki/raporty/Diagnoza_raport_2009.pdf

Heckman, D. Masterov, The productivity argument for investing in young children, „Working Paper 5”, Invest in Kids Working Group, Committee for Economic Development, Chicago, 4 października 2004 r.

Heran, „Family policy and forms of support of childcare in France”. Wystąpienie podczas konferencji Parental Childcare and the Employment Policy: Collision or Complementarity, Praga 2009 r.

Kaga Y., Bennett J., Moss P., Caring and learning together. A crossnational study on the integration of early childhood care and education within education, UNESCO, Paryż 2010 r. [dostęp: 10.05.2021 r.]. Dostępne w internecie: https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000187818

Penn, Early Childhood education and care – key lessons from research for policy makers. An independent report submitted to the European Commission by the NESSE network of experts. Bruksela 2009 r. [dostęp: 10.05.2021 r.]. Dostępne w internecie: http://www.nesse.fr/nesse/ activities/reports/ activities/reports/ecec-report-pdf

Komisja Europejska, Wczesna edukacja i opieka nad dzieckiem: zagwarantujmy wszystkim dzieciom w UE dobry start w przyszłość. Komunikat Komisji. (KOM(2011)66), Bruksela 2011 r.  https://eurlex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2011:0066:FIN:PL:PDF

OECD, Starting Strong 2017, Key OECD Indicators on Early Childhood Education and Care, [dostęp: 10.05.2021 r.]. Dostępne w internecie: https://www.oecd.org/education/ starting-strong-2017-9789264276116-en.htm

Perry Preschool Project: https://highscope.org/perry-preschool-project/

Sieć NESSE: http://www.nesse.fr/ nesse/nesse_top/nesse/view


Opracowanie: Iga Kazimierczyk, Marta Pacholczyk-Sanfilippo

Konsultacje: Anna Stokowska, Alicja Pacewicz


Popieracie postulaty dotyczące edukacji małego dziecka? Możecie je poprzeć tu:

Dziękujemy za poparcie naszych propozycji

Postulaty te poparli już:

  • Komitet Dialogu Społecznego KIG, Warszawa
  • Autonomia, Kraków

Udostępnij