Nasze tezy

  • Równość szans to główne kryterium jakości systemu edukacji

  • Szkoła równych szans i równego traktowania

  • Nierówne szanse edukacyjne = nierówne społeczeństwo

  • Przyczyny nierówności i wykluczenia są różne — szkoła musi je poznać i szukać różnych sposobów zaradzenia im

  • By edukacja zdalna i cyfrowa nie zwiększała nierówności, potrzebne są działania naprawcze


Spis treści


Dlaczego zmiana jest konieczna?

Równość szans, rozumiana nie tylko jako równy dostęp do edukacji, ale przede wszystkim jako wsparcie adekwatne do indywidualnych potrzeb, to cecha dojrzałych społeczeństw. Może ją zapewnić jedynie wysokiej jakości system publicznej oświaty. Państwo polskie gwarantuje wszystkim obywatelom do osiemnastego roku życia dostęp do bezpłatnej edukacji. System szkolnictwa cierpi na wiele poważnych problemów – nasiliła je zresztą ostatnia reforma oświaty, a uwidoczniła pandemia. Odbija się to wyraźnie na jakości nauczania, wychowania i opieki; rodzi frustracje i obawy uczniów oraz ich rodziców, prowadzi do rozrostu rynku korepetycji.

Jesteśmy świadkami odpływu doświadczonych nauczycielek i nauczycieli oraz dzieci z rodzin o wyższym kapitale kulturowym i materialnym do płatnych szkół niepublicznych. Obok problemów ekonomicznych, zdrowotnych, środowiskowych i technologicznych, stanowi to jeden z mechanizmów pogłębiających nierówności w polskim systemie oświaty. Dzieci z gorzej sytuowanych rodzin mają coraz mniejsze szanse na zrealizowanie swojego potencjału, co w przyszłości odbije się nie tylko na dorosłym życiu ich samych, ale też na rozwoju gospodarczym oraz kapitale społecznym i kulturowym całego polskiego społeczeństwa.


Główne problemy i co z tym zrobić?

Aby iść w kierunku szkoły redukującej wykluczenia edukacyjne, należy wprowadzić takie rozwiązania na poziomie centralnym, regionalnym i lokalnym, które pozwolą zaoszczędzić nauczycielom i dyrektorom jak najwięcej czasu. Ten czas nauczyciele mogą wykorzystać na zwiększenie indywidualizacji nauczania, a uczniowie – na budowanie poczucia własnej wartości i sprawczości w procesie uczenia się.

Wykluczenie edukacyjne to sytuacja, w której dziecko nie realizuje swojego potencjału rozwojowego z przyczyn pozostających częściowo lub całkowicie poza jego wpływem. Przyczyny nierówności mogą być:

  1. ZDROWOTNE

  • Dziecko nie może w pełni korzystać z systemu oświaty, ponieważ jest chore (w Polsce około 27% dzieci zgłasza przewlekłe problemy zdrowotne. Różnice w osiągnięciach edukacyjnych dzieci chorych w stosunku do zdrowych są w Polsce szczególnie widoczne2).

  • Dziecko nie może w pełni korzystać z systemu oświaty z powodu ograniczeń sprawności fizycznej i/lub intelektualnej (w roku szkolnym 2018-19 prawie 4% uczniów szkół podstawowych stanowili uczniowie ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi3).

  • Dziecko nie chce uczestniczyć w lekcjach z powodu obaw przed kontaktami społecznymi (fobii szkolnej), związanych m.in. z przemocą rówieśniczą, niskim poczuciem własnej wartości, depresją, problemami z funkcjonowaniem w grupie (wynikającymi np. ze spektrum autyzmu), uzależnieniami (w roku szkolnym 2018-19 w polskich szkołach podstawowych udzielono porad terapeutycznych prawie 165 tys. uczniów4. Aż 38% dziewcząt i 21% chłopców w wieku 15 lat cierpi na przewlekłe przygnębienie, co plasuje Polskę pod tym względem na ósmym miejscu w Europie5).

  1. ŚRODOWISKOWE

  • Dziecko nie pracuje samodzielnie, ponieważ nikt w domu nie pilnuje jego nauki (15,8% dzieci w naszym kraju ma w domu tylko jednego rodzica6, który — potencjalnie — ma dla dziecka mniej czasu).

  • Dziecko nie radzi sobie z nauką, ponieważ rodzice nie potrafią mu pomóc lub nie widzą takiej potrzeby. Często jest to powiązane z niskimi aspiracjami rodziców — dziecko nie przykłada wagi do nauki, ponieważ ma takie wzorce rodzinne (15% Polaków w wieku 15-64 lata ma wykształcenie gimnazjalne, podstawowe, lub niepełne podstawowe7).

  1. EKONOMICZNE

  • Dziecko nie radzi sobie z nauką, a rodziców nie stać na opłacenie korepetycji (3,7% polskich rodzin z dziećmi na utrzymaniu ocenia swoją sytuację materialną jako złą lub bardzo złą.8 Aż 13% polskich rodzin nie może sobie pozwolić na zakup korepetycji dla dziecka, mimo deklarowanych chęci9).

  • Dziecko nie może w pełni realizować zaplanowanego dla niego programu edukacyjnego, ponieważ nie ma w domu warunków do nauki (w 2014 r. 4,3% dzieci w Polsce w wieku do 15 lat nie miało zapewnionego odpowiedniego miejsca do nauki i odrabiania lekcji, co jest jednym z wymiarów deprywacji materialnej dzieci10).

  1. TECHNOLOGICZNE

  • Dziecko nie może w pełnym zakresie uczyć się samodzielnie, bo rodziny nie stać na zakup wystarczającej ilości urządzeń i/lub dostępu do internetu, a nie istnieje możliwość skorzystania z wypożyczonego sprzętu (wśród małżeństw z dziećmi na utrzymaniu 4-6% nie posiada w gospodarstwie domowym komputera osobistego.11 Za najważniejszą przeszkodę w korzystaniu z technologii cyfrowych w szkołach nauczyciele uważają niewystarczającą liczbę tabletów i laptopów12).

  • Dziecko nie może w pełnym zakresie uczyć się samodzielnie, ponieważ mieszka w rejonie, gdzie nie ma sieci kablowej, a sieć komórkowa ma zbyt słaby zasięg (wiosną 2020 roku 38% nauczycieli wskazało niedostateczną jakość łączy internetowych u uczniów jako swój główny problem w czasie nauki zdalnej13).

  • Dziecko nie może w pełnym zakresie uczyć się samodzielnie, ponieważ nie potrafi sprawnie obsługiwać urządzeń cyfrowych lub/i oprogramowania (wśród Polaków w wieku 14-18 lat 14% zgłasza średni lub niski poziom kompetencji w zakresie korzystania z internetu, a 20% w zakresie obsługi komputera14).

  1. SZKOLNE

  • Dziecko nie może w pełni skorzystać z systemu oświaty, ponieważ jest obcokrajowcem lub pochodzi z mniejszości etnicznych; występuje bariera językowa w kontaktach między szkołą a rodzicami (w roku szkolnym 2018-19 w polskim systemie edukacyjnym uczyło się ponad 41 tys. uczniów niebędących obywatelami Polski15).

  • Dziecko jest niewłaściwie zdiagnozowane przez nauczycieli i w konsekwencji jego indywidualne potrzeby w zakresie wsparcia edukacyjno-wychowawczego nie są uwzględniane (tylko 34% polskich trzynastolatków czuje wystarczające wsparcie ze strony nauczycieli, a wśród piętnastolatków – zaledwie 21% dziewcząt i 31% chłopców. To najgorszy wynik w Europie16).

  • Dziecko nie chce uczestniczyć w lekcjach, ponieważ ma złe relacje (lub w ogóle ich nie ma) z nauczycielami lub/i rówieśnikami i nie identyfikuje się ze społecznością szkolną (wśród jedenastolatków 43% dziewcząt i 36% chłopców bardzo lubi szkołę, ale w wieku 15 lat deklaruje tak już tylko 21% dziewcząt i 27% chłopców17).

Wiele z powyższych uwarunkowań często występuje jednocześnie lub jedne wywołują kolejne. Są rodziny, w których spotykamy większość z tych problemów. Nie istnieje recepta pozwalająca rozwiązać je wszystkie naraz, lecz eliminując choćby jeden z nich, możemy przeciąć sekwencję zdarzeń prowadzącą do porażki edukacyjnej.


Rozwiązania i wskazówki

  1. Władze centralne, politycy i polityczki

  • Wsparcie dla nauczycielek i nauczycieli

Szkoła to nierzadko jedyne miejsce, gdzie dziecko ma szansę na kontakt z nowymi doświadczeniami, które poszerzają jego horyzonty i aspiracje. Jednym z kluczy do redukcji wykluczenia edukacyjnego jest zatem zaangażowanie uczniów w społeczne życie szkoły i proces kształcenia. Tego zaangażowania zazwyczaj nie da się uzyskać bez zbudowania relacji z nauczycielami.

Nauczyciel dbający o siebie, ludzki i empatyczny, to skarb dla uczniów. Takiemu nauczycielowi łatwiej jest zaoferować dzieciom pomoc i wsparcie, bo sam jest w dobrej formie. Zapewnienie nauczycielom doradztwa psychologicznego oraz odpowiednich szkoleń z zakresu pierwszej pomocy psychologicznej u dzieci pozwoli im na wczesne interweniowanie w sytuacjach, w których uczniowie potrzebują więcej uwagi. Samo to może jednak nie wystarczyć. Bez odpowiedniej organizacji pracy w szkole może zabraknąć czasu na budowanie silnych relacji. Dlatego właśnie rekomendujemy wdrażanie – tam, gdzie to możliwe i uzasadnione – zarówno metod dydaktycznych z zakresu edukacji hybrydowej, jak i zwinnych metod zarządzania, które pozwalają zaoszczędzić czas i mają wbudowane mechanizmy wczesnego ostrzegania, jeśli coś idzie nie tak, jak byśmy chcieli. Nauczycieli należy odciążać, tak bardzo jak to możliwe, w pracy administracyjnej — dając im czas na rozwój zawodowy i rozwijanie kompetencji miękkich oraz umiejętności liderskich kompetencji.

  • Wzmocnienie infrastruktury oraz dostęp do urządzeń cyfrowych

W kwestii dostępności sprzętu i infrastruktury, oprócz solidnych inwestycji w szerokopasmowy internet docierający do jak największej liczby szkół, trzeba zapewnić wszystkim uczniom i nauczycielom dostęp do urządzeń cyfrowych. Pierwszym krokiem jest dopuszczenie używania smartfonów (tzw. podejście BYOD, od ang. Bring Your Own Device, czyli „Przynieś własne urządzenie”), lecz docelowo powinien to być laptop, ponieważ ma duży ekran i wygodniejszą klawiaturę18 .

Należy:

    • Zapewnić lub sfinansować modernizację sprzętu komputerowego i infrastruktury sieciowej, zwłaszcza w miejscach, gdzie jej zupełnie brakuje, np. w świetlicach wiejskich.
    • Zapewnić wysokiej jakości zasoby cyfrowe do realizacji podstawy programowej lub katalogi tych zasobów, z licencją pozwalającą na wykorzystanie w nauczaniu hybrydowym i zdalnym.
    • Zapewniać bezpłatne narzędzia cyfrowe ułatwiające prowadzenie zajęć hybrydowych.
    • Zapewniać pomoc w instalacji i konfiguracji oprogramowania, zwłaszcza aplikacji serwerowych i chmurowych.
    • Organizować szkolenia z zakresu obsługi sprzętu i oprogramowania.

“Potrzebny nam plan i pomysł na wykorzystanie nabytych kompetencji. Zaprojektowanie edukacji stacjonarnej z elementami zdalnymi. I to te dobre praktyki mogą nam pomóc w dotarciu do tych, którzy potrzebują pomocy i większego zaangażowania”19.

  • Wsparcie zespołów nauczycielskich

Żeby wspierać nauczycieli w budowaniu dobrze współpracujących (a zatem lepiej znających swoich uczniów) zespołów nauczycielskich warto:

    • Organizować kursy, webinary, poradniki dla dyrektorów i nauczycieli nt. tego, jak budować zespół i dbać o samopoczucie jego członków (wiele przedsiębiorstw i korporacji ma wypracowane adekwatne narzędzia; warto się nimi podzielić).
    • Wspierać szkołę we wprowadzaniu sprawdzonych metod zarządzania z sektora prywatnego, np. Scrum oraz metodyk zwinnych, które zostawiają dużo przestrzeni na samoewaluację, zastanowienie się, co można poprawić, co można zrobić lepiej.
    • Budować sieci wsparcia i wymiany doświadczeń.
    • Organizować szkolenia z zakresu zarządzania zespołem.
    • Dofinansować naukę języków obcych w szkołach, przeciwdziałając zjawisku kompletnej prywatyzacji tego sektora edukacji (co w konsekwencji prowadzi do sytuacji, że języka obcego uczą się porządnie dzieci, których rodziców stać na dodatkowe, prywatne lekcje). W szkołach publicznych potrzebni są wysoko wykwalifikowani lektorzy języków obcych i native speakerzy.
  1. Władze lokalne i inne organy prowadzące szkoły

  • Kreowanie przestrzeni edukacyjnej sprzyjającej uczeniu się

W przeświadczeniu uczniów, szkoła jest miejscem stosowania przymusu. Uczucie niechęci do szkoły jest wzmacniane przez wygląd i układ pomieszczeń: ustawione w równych rzędach ergonomiczne ławki z twardymi krzesłami, zawsze lewą stroną do okna. Proponujemy to zmienić.

Wystarczy sprawić, żeby szkoła nie była monotonna. Zrobić mural z ulubionymi postaciami z gier i filmów. Na podłodze położyć wzorzystą terakotę lub panele. Postawić ścianę z roślin. Generalnie: puścić wodze fantazji. Jeśli zestawimy ławki w stoły do pracy grupowej, dodamy sofę, kilka pufów, stołki barowe, huśtawkę, taborety bujane, miękki dywan do siedzenia, regał z książkami i kilka bibelotów, wnętrze klasy przeobrazi się w miejsce, w którym chce się być. Ciekawym rozwiązaniem są atestowane systemy meblowe dla szkół, z których łatwo można tworzyć nowe aranżacje.20 Tak wyglądają szkoły w Holandii, Finlandii, a także wiele szkół w Polsce. Jeśli uczniowie polubią przestrzeń szkoły, będzie mniej aktów wandalizmu i więcej dbałości o czystość.

Na korytarzach – jeśli są wystarczająco szerokie i nie blokują dróg ewakuacji – można wydzielić zaciszne i wygodne miejsca do poczytania książki lub do samodzielnej nauki. Niektóre sale można przeznaczyć na pracownie tematyczne, np. filmowo-teatralną, ze sceną i kamerą, czy makerską (nowoczesny synonim majsterkowania), wyposażoną w drukarkę 3D, mikrokontrolery Arduino lub micro:bit, maszynę do szycia i różne narzędzia. W podobnym duchu da się zaaranżować teren wokół budynku szkoły. Wszystkie tego typu zmiany warto konsultować i realizować razem z uczniami!

Zmieniając wystrój szkoły, warto pamiętać o wymogach współczesności. W klasach i na korytarzach powinna znajdować się odpowiednia liczba gniazdek elektrycznych oraz gniazd USB do ładowania telefonów komórkowych i innych urządzeń elektronicznych. W miarę możliwości warto też zapewnić kablowe podłączenia do internetu, bo sieci WiFi nie radzą sobie z wieloma użytkownikami na raz. Ministerstwo Edukacji Narodowej opublikowało szczegółowe zalecenia dotyczące infrastruktury informatycznej finansowanej z programu „Cyfrowa szkoła”.21 Rekomendujemy również przyłączenie szkoły do Ogólnopolskiej Sieci Edukacyjnej (OSE), zapewniającej bezpieczny, szerokopasmowy dostęp do internetu.22

Przyjazna przestrzeń szkoły zachęca do przebywania w niej. Może to skłonić uczniów do dłuższego pozostawania na terenie placówki, co sprzyja pogłębieniu kontaktu z innymi uczniami i nauczycielami, a także stymuluje do rozwijania zainteresowań. Dzieci i młodzież nie mające w domu warunków do samodzielnej nauki chętniej będą korzystać z infrastruktury szkolnej, jeśli będzie ona przyjazna i komfortowa.

Remont z wymianą umeblowania to bardzo duże obciążenie dla szkoły, nierzadko przekraczające jej możliwości logistyczne i finansowe. Firmy, organizacje i samorządy mają tu duże możliwości pomocy i finansowania konkretnych działań:

  • profesjonalny projekt aranżacji przestrzeni (chętnie pomagają w tym stowarzyszenia architektów);
  • zapewnienie mebli i wyposażenia wnętrz
  • remont sal i korytarzy;
  • montaż instalacji sieciowej z gniazdami RJ-45 i USB, a także zwiększenie liczby dostępnych gniazdek elektrycznych.

Aby wspierać szkoły w redukowaniu pozostałych wykluczeń edukacyjnych, samorządy i organy prowadzące mogą m.in.:

  • zapewniać dostęp do sieci (pakiety komórkowe) dzieciom z rodzin wykluczonych edukacyjnie, które nie mają poza szkołą stałego dostępu do internetu lub mają niską jakość połączenia;
  • zatrudniać lub delegować osoby do pomocy nauczycielom (asystentów nauczyciela, psychologów);
  • zatrudniać lub delegować osoby do obsługi technicznej (informatyków, administratorów sieci);
  • organizować kształcenie dualne (nauka w szkole połączona ze stażem w zakładzie pracy);
  • zapewnić certyfikację cząstkowych kompetencji zawodowych (nieoficjalną, bo niepowiązaną ze Zintegrowanym Systemem Kwalifikacji, ale dla uczniów potencjalnie o dużej wartości), takich jak np. tworzenie stron internetowych, prowadzenie mediacji, opracowywanie danych ankietowych, konserwacja drukarki 3D;
  • organizować wypożyczalnie sprzętu komputerowego dla dzieci, młodzieży i nauczycieli, którzy mają przejściowe kłopoty z dostępem;
  • określić szkoły na terenie gminy lub powiatu, które potrzebują wsparcia w różnych obszarach związanych ze skutkami wykluczenia. Należy m.in. sprawdzić, czy dzieci mają możliwość dojazdu do szkoły w różnych godzinach i czy mogą w niej zostawać po lekcjach tak długo jak chcą? Czy potrzeby szkół na danym terenie są takie same, czy szkoły mogą wymieniać się doświadczeniami i informacjami? W tych obszarach gmina może koordynować działania.
  1. Dyrektorzy, nauczyciele i nauczycielki oraz inne osoby pracujące w szkole

  • Nauczanie hybrydowe na stałe

Nauczanie hybrydowe (ang. blended learning) jako pojęcie, a także praktyka, znane jest od początku lat dwutysięcznych i oznacza formę pośrednią między tradycyjną szkołą, gdzie całą wiedzę przekazuje nauczyciel, a nauką w pełni samodzielną, z wykorzystaniem zasobów cyfrowych. W czerwcu 2020 roku Komisja Europejska wskazała tak właśnie rozumiane nauczanie hybrydowe jako optymalne i zalecane do wprowadzenia w systemach oświaty wszystkich krajów członkowskich Unii Europejskiej.23 Nie chodzi tu zatem o podejście znane z okresu pandemii, gdy „tryb hybrydowy” oznacza, że część uczniów uczestniczy w zajęciach w szkole, a część – z konieczności – zdalnie. W prawdziwym nauczaniu hybrydowym wszyscy uczniowie stale uczestniczą w obu formach nauki.

W ostatnich latach wiele państw zaczęło eksperymentować z nauczaniem hybrydowym – od Estonii po Cypr, od Bhutanu po Malezję.24 W niektórych krajach stało się to już normą, np. w Korei. Inne boleśnie przekonują się, że samo dostarczenie dzieciom komputerów nie wystarcza; wykluczająca szkoła staje się po prostu kosztowniejszą wykluczającą szkołą.25 Z badań przeprowadzonych przez Microsoft w ramach programu School of 2030 wynika, że uczniowie nie chcą być uczeni przez automat; chcą uczyć się razem z kolegami i nauczycielami, od których oczekują bardziej indywidualnego podejścia.26 Potwierdzają to wyniki badań z Wielkiej Brytanii, USA i Australii, które wykazały, że połączenie nauki z komputera z uczestnictwem w angażujących, stacjonarnych zajęciach jest co najmniej tak samo skuteczne jak nauczanie tradycyjne.27

Ważnym elementem nauczania hybrydowego są cyfrowe zasoby edukacyjne. Umożliwiają one samodzielną naukę w wybranym miejscu i czasie. Będąc sam na sam z komputerem czy smartfonem, dziecko nie wstydzi się przyznać, że czegoś nie rozumie. Skoro samo wybiera moment nauki, jest też bardziej skupione. Odpowiednio zmotywowane, może obejrzeć zasób (np. film) lub jego fragment wielokrotnie, podchodzić do zadania aż do skutku. Zasoby cyfrowe oferują również alternatywne sposoby wyjaśnienia tematu, wyręczając tym samym rodziców, którzy mogą nie umieć pomóc swojemu dziecku lub nie mieć na to czasu.

Do nauczania hybrydowego niezbędne są konkretne narzędzia i zasoby cyfrowe. Rekomendujemy wykorzystywanie produktów, które zostały już pomyślnie zweryfikowane przez inne szkoły. Warto również wybierać ten sam zestaw narzędzi we wszystkich szkołach należących do danego organu prowadzącego, aby ułatwić jego wprowadzanie i aby zespoły poszczególnych placówek mogły się nawzajem wspierać, uczyć się nawzajem i przekazywać sobie sprawdzone rozwiązania.

Wprowadzenie nauczania hybrydowego pozwoli nauczycielom lepiej dostosować kształcenie do indywidualnych potrzeb uczniów. Dzieci wymagające pomocy uzyskają dodatkowe wsparcie w postaci zasobów cyfrowych do samodzielnej nauki, ale także – a może nawet przede wszystkim – więcej okazji do bezpośredniego kontaktu z nauczycielem, który dzięki pomocy technologii będzie miał dla nich więcej czasu. Nauczanie hybrydowe ma potencjał, by wyeliminować lub ograniczyć wiele przyczyn wykluczenia edukacyjnego.

  • Projekty i praca grupowa jako stała forma zajęć

Jeśli wprowadzenie nauczania hybrydowego doprowadzi do wygospodarowania czasu na dodatkowe aktywności w trakcie lekcji, to najlepiej przeznaczyć go na ćwiczenie umiejętności praktycznych. Należą do nich zwłaszcza tzw. kompetencje miękkie – takie jak umiejętność pracy w zespole czy nieszablonowego myślenia – wymieniane w wielu opracowaniach i raportach jako kluczowe w przyszłej pracy zawodowej i gwarantujące zatrudnialność w warunkach postępującej automatyzacji.28 Wiele pokrewnych kompetencji figuruje również w obowiązującej podstawie programowej jako wymagania ogólne. Są to takie umiejętności jak „tworzenie strategii rozwiązania problemu” (podstawa programowa matematyki w szkole podstawowej) czy „rozpoznawanie intencji rozmówcy oraz wyrażanie intencji własnych” (podstawa programowa języka polskiego w szkole podstawowej). W podstawie programowej, napisanej dla każdego przedmiotu osobno, nie ma jednak kompetencji międzyprzedmiotowych, czyli umiejętności zastosowania wiedzy z różnych dziedzin do realizacji praktycznych zadań. Można to uzupełnić, wprowadzając – także z pomocą wielu kompetentnych organizacji pozarządowych, takich jak Centrum Edukacji Obywatelskiej29 – elementy interdyscyplinarnej pracy projektowej do każdej lekcji przedmiotowej.

Dzięki interdyscyplinarnym projektom, dzieci i młodzież z rodzin przywiązujących mniejszą wagę do edukacji mogą zetknąć się z doświadczeniami, które mają szansę poszerzyć ich horyzonty i skłonić do zmiany planowanej dalszej ścieżki edukacyjno-zawodowej na taką, która lepiej realizuje ich potencjał. Również uczniowie z innymi rodzajami wykluczenia edukacyjnego mogą dzięki nim odnaleźć niszę, która da im poczucie własnej wartości i zwiększy ogólną motywację do zdobywania wiedzy. Nie bez znaczenia jest również rozwój kompetencji społecznych i poczucia misji, będący skutkiem zaangażowania w projekty ważne dla społeczności lokalnej. Na rozwój takich umiejętności większą szansę mają także dzieci, które uczęszczają do przedszkola, gdzie rozwijają kompetencje społeczne, ćwiczą koncentrację na zadaniu, doświadczają wielu sensorycznych bodźców, których może zabraknąć w domu, a które działają stymulująco i korzystnie na mózg30.

W szkole istnieje wiele metod rozwijania kompetencji miękkich i wprowadzania praktycznego kontekstu dla wiedzy przedmiotowej. Poniżej te najbardziej realistyczne, możliwe do równoległego stosowania. Redukują one wykluczenie poprzez budowanie współpracy między uczniami oraz poprzez rozwijanie różnych kompetencji uczniów, także “pozaakademickich” (co w rezultacie podnosi ich wiarę we własne możliwości).

Ścieżki interdyscyplinarne. Warto sprawić, by zamiast uczyć się najpierw matematyki, potem geografii, a jeszcze później polskiego, uczeń pracował z treściami obejmującymi wiele przedmiotów jednocześnie. Na przykład może zostać poproszony o napisanie poprawnego językowo eseju (j. polski lub j. angielski) o Tatrach (geografia), prezentującego statystyki wysokości górskich szczytów (matematyka), i ma to zrobić w edytorze tekstu używając stylów, tabel i wykresów (informatyka). Bardziej złożone zadania tego typu można zadawać grupom uczniów, prosząc ich o przygotowanie planu pracy, podziału zadań i ewentualnie kosztorysu. Ważne, żeby takie mikroprojekty były realizowane w ramach normalnych lekcji przedmiotowych, aby każdy uczeń miał szansę w nich uczestniczyć. Dobrym przykładem takiej praktyki jest program Ogarnij inżynierię.31

Projekty społeczne. Szkoła może podjąć próbę zidentyfikowania niezaspokojonych potrzeb lokalnej społeczności (np. aplikacja mobilna do zgłaszania obecności dzików) lub potrzeb własnych szkoły i podejść do ich realizacji jako pretekstu do nauki treści z podstawy programowej. Wiele przykładów takich przedsięwzięć można znaleźć na stronie programu Zwolnieni z Teorii.32 Przykładem społecznego zaangażowania w sieci na rzecz wolnej wiedzy są także wikiprojekty szkolne33.

Kontekstualizacja zawodowa. Ta metoda polega na wykorzystywaniu wiedzy przedmiotowej do realizacji zadań naśladujących czynności służbowe konkretnego zawodu. Najlepiej prowadzić to we współpracy z lokalną firmą lub organizacją. Poszukując powiązań poszczególnych przedmiotów szkolnych z obowiązkami przedstawicieli różnych zawodów warto skorzystać z narzędzia doradztwa zawodowego w szkole, Mapa Karier.34

Tworzenie zamiast używania gotowych pomocy naukowych. Działając w duchu konstrukcjonizmu, uczniowie sami tworzą treści i narzędzia do nauki. Potrzebujesz mikroskopu? Zbuduj go! Nudzi cię oglądanie filmów edukacyjnych? Nakręć własny! Nie rozumiesz, jak Krzyżacy mogli przegrać pod Grunwaldem? Odtwórz wiernie bitwę w Minecrafcie! Ten prosty przepis pozwala wprowadzić na lekcje naukę przez doświadczenie.

Co jeszcze można zrobić?
  • szkolenia z metod i narzędzi zarządzania projektami (np. Scrum, metodyki zwinne);
  • warsztaty rozwijające kompetencje miękkie;
  • wizyty uczniów w zakładach pracy;
  • delegowanie pracowników na spotkania zawodoznawcze w szkołach (przykład: inicjatywa Zaproś mnie na swoją lekcję), zwłaszcza pracowników rzucających wyzwanie stereotypom, np. strażaczka, programistka;
  • w miarę możliwości — zapewnienie sprzętu i oprogramowania niezbędnego do realizacji konkretnych projektów (drukarki 3D, mikrokontrolery z czujnikami, elektronarzędzia, maszyny do szycia, systemy wirtualnej i rozszerzonej rzeczywistości, roboty modułowe, itd.);
  • wspólna praca nad dzieleniem podstawy programowej na progi oraz wspólna dyskusja w szkole nad tym, co w podstawie jest najważniejsze i wymaga najwięcej uwagi35;
  • przygotowanie strategii (częstotliwość, zaangażowani nauczyciele, tematyka przekrojowa) i scenariuszy do prowadzenia zajęć i projektów uczniowskich.
  1. Uczennice i uczniowie

Budowanie świadomości i nauka egzekwowania własnych praw do równiej, włączającej edukacji, w tym powszechnego dostępu do materiałów edukacyjnych, sprzętu i sieci, a także łatwego kontaktu z nauczycielami oraz dodatkowego wsparcia edukacyjnego i psychologicznego36 w razie potrzeby.

Zgłaszanie na bieżąco potrzeb edukacyjnych — własnych oraz koleżanek i kolegów — rodzicom, wychowawcom, nauczycielom i dyrekcji (także potrzeby dotyczące sprzętu czy dostępu do internetu).

Organizowanie uczniowskiej samopomocy (naukowej i życiowej), ze wsparciem samorządu lub samodzielnie.

  1. Opinia publiczna, w tym rodzice

  • Traktowanie nierówności szans i wykluczenia edukacyjnego jako ważnego tematu debaty publicznej, w tym pokazywanie specyficznych potrzeb różnych grup dzieci i młodych ludzi.
  • Większa ekspozycja w mediach dzieci i rodzin, które zmagają się z nierównym dostępem do edukacji i różnorodnymi formami wykluczeń edukacyjnych.
  • Promowanie działań i projektów edukacyjnych wartościowych z punktu widzenia równości szans — w lokalnych i ogólnokrajowych mediach.
  • Kierowanie uwagi młodych ludzi i ich rodziców na różne wymiary tego, czym może być sukces i sens w życiu. Zamiast promowania modelu sukcesu opartego na pieniądzach i nadmiernej konsumpcji, należy otwarcie rozmawiać o tym, że sukces dla każdego człowieka jest czym innym, a swoje dążenie do szczęścia warto opierać na wartościach oraz etycznym i ekologicznym podejściu do otaczającego świata i ludzi.

Przypisy

1 Niniejszy materiał jest skróconą wersją rekomendacji wypracowanych podczas wydarzenia PowerED (październik 2020) zorganizowanego przez fundację Katalyst Education. Więcej informacji i pełny tekst rekomendacji na stronie: www.power-ed.pl.

2 UNICEF, Równe szanse dla dzieci: Nierówności w zakresie warunków i jakości życia dzieci w krajach bogatych. 2016 r. [dostęp: Dostępne w internecie: https://dzieciwpolsce.pl/files/publications/Raport-UNICEF-Innocenti13.pdf

3 GUS, raport: Oświata i wychowanie w roku szkolnym 2018/2019. [dostęp: 30.05.2021 r.] Dostępne w internecie: https://stat.gov.pl/download/gfx/ portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/ 5488/1/14/1/ oswiata_i_wychowanie_w_roku_szkolnym_2018_2019_korekta_12-02-2020.pdf

5 Spotlight on Adolescent Health and Well-being, red. Jo Inchley, Dorothy Currie et al. World Health Organization 2018. [dostęp: 30.05.2021 r.] Dostępne w internecie: https://www.euro.who.int/en/publications/abstracts/spotlight-on-adolescent-health-and-well-being.-findings-from-the-20172018-health-behaviour-in-school-aged-children-hbsc-survey-in-europe-and-canada.-international-report.-volume-2.-key-data

6 Ibidem

7 Główny Urząd Statystyczny, raport: Kapitał ludzki w Polsce w latach 2014-2018. [dostęp: 30.05.2021 r.]. Dostępne w internecie: https://stat.gov.pl/ obszary-tematyczne/inne-opracowania/inne-opracowania-zbiorcze/kapital-ludzki-w-polsce- w-latach-2014-2018,8,7.html

8 Główny Urząd Statystyczny, raport: Budżety gospodarstw domowych w 2019 roku. [dostęp: 30.05.2021 r.]. Dostępne w internecie: https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/inne-opracowania/inne-opracowania-zbiorcze/kapital-ludzki-w-polsce-w-latach-2014-2018,8,7.html

9 Związek Pracodawców Motoryzacji i Artykułów Przemysłowych, Efektywna edukacja, [dostęp: 30.05.2021 r.]. Dostępne w internecie: http://konfederacjalewiatan.pl/ legislacja/wydawnictwa/_files/ publikacje/2016/ Raport_Efektywna_Edukacja_22_09_2016.pdf

10 A.Genowska, B.Goworko-Składanek, K. Szafraniec, Społeczno-ekonomiczne warunki bytowe dzieci w Polsce na tle krajów Unii Europejskiej. Część I, „Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu”, 2017, Tom 23, nr 1, s. 21 [dostęp: 30.05.2021 r.]. Dostępne w internecie: http://agro.icm.edu.pl/ agro/element/bwmeta1.element. agro-fbe1cefb-f7fa-481e-9908-0c4425b167b4/c/ Spoleczno-ekonomiczne.pdf [link]

11 Główny Urząd Statystyczny, raport: Budżety gospodarstw domowych w 2019 roku. [dostęp: 30.05.2021 r.]. Dostępne w internecie: https://stat.gov.pl/ obszary-tematyczne/warunki-zycia/dochody-wydatki- i-warunki-zycia-ludnosci/budzety-gospodarstw-domowych -w-2019-roku,9,14.html

12 Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości, Kompetencje cyfrowe i nauczanie zdalne w Unii Europejskiej, Warszawa 2020 [dostęp: 30.05.2021 r.]. Dostępne w internecie: https://www.parp.gov.pl/ storage/publications/pdf/ Edukacja-cyfrowa_2020-09-22.pdf

13 A.Buchner et al., Edukacja zdalna w czasie pandemii. Centrum Cyfrowe, Warszawa 2020 [dostęp: 30.05.2021 r.]. Dostępne w internecie: https://centrumcyfrowe.pl/edukacja-zdalna/

14 Fundacja Orange, Kompetencje cyfrowe młodzieży w Polsce, Warszawa 2018 [dostęp: 30.05.2021 r.]. Dostępne w internecie: https://kometa.edu.pl/ uploads/publication/ 324/0db9_A_fci_kompetencje_cyfrowe_mlodziezy_w_polsce_podstawowe_wyniki_0.pdf?v2.8

17 Ibidem

18 Smartfon jako osobiste narzędzie edukacyjne ucznia, red. K. Głomb, Sieć Edukacji Cyfrowej KOMET@, Warszawa 2018 [dostęp: 30.05.2021 r.]. Dostępne w internecie: https://kometa.edu.pl/ uploads/media/pliki/ Smartfon w szkole_X.2018.pdf

19 Przemysław Sadura, w artykule K. Słowik: Rośnie przepaść w zdalnej szkole. E-lekcje pogłębiły nierówności, portal wyborcza.pl [dostęp: 30.05.2021 r.]. Dostępne w internecie: https://wyborcza.pl/ 7,75398,26937753, zdalna-szkola-poglebila-nierownosci-miedzy- uczniami-ale-dobre.html

20 Inwestycje w przestrzeń przyjaznej szkoły. Przewodnik dla szkół, jednostek samorządu terytorialnego oraz rad rodziców, red. T. Wiktorski, P. Gaik-Kaczmarek, Polski Fundusz Rozwoju 2018 [dostęp: 30.05.2021 r.]. Dostępne w internecie: https://prowly-uploads.s3.eu-west-1.amazonaws.com/ uploads/landing_page_image/ image/122779/ PFR_przewodnik_polskie_meble.pdf

21 Ministerstwo Edukacji Narodowej, rekomendacje dotyczące realizacji działań: „Zakup sprzętu ICT, wg standardów ujętych w programie rządowym „Cyfrowa szkoła” oraz „Rozwijanie umiejętności wykorzystania nowoczesnych technologii w nauczaniu wszystkich przedmiotów”, Warszawa 2015.http://archiwum.efs.men.gov.pl/ attachments/article/2093/ rekomendacje – cyfrowa szkoła.pdf

22Więcej na temat Ogólnopolskiej Sieci Edukacyjnej: https://ose.gov.pl

23 Komisja Europejska, 2020. Nauka mieszana w edukacji szkolnej: wytyczne na początek roku szkolnego i akademickiego 2020/21 (po angielsku). [dostęp: 30.05.2021 r.]. Dostępne w internecie: https://www.schooleducationgateway.eu/pl/ pub/resources/publications/ blended-learning-guidelines.htm

24 Więcej na ten temat na stronie projektu BLTeae: Blended Learning for Teacher Educators in Asia and Europe [dostęp: 30.05.2021 r.]. Dostępne w internecie: http://blteae.eu/articles

25 Y. Youssef, Exploring K-12 Blended Learning Models to Assist the Reform of Education in Egypt. Praca magisterska na Padagogische Hochschule Ludwigsburg, Niemcy [dostęp: 30.05.2021 r.]. Dostępne w internecie: https://www.researchgate.net/ publication/301221409_Exploring_K-12_Blended_Learning_Models_ to_Assist_the_Reform_of_Education_ in_Egypt

26 M. Fullan, J. Quinn, M. Drummy, M. Gardner, Education Reimagined; The Future of Learning. A collaborative position paper between NewPedagogies for Deep Learning and Microsoft Education. [dostęp: 30.05.2021 r.]. Dostępne w internecie: http://aka.ms/HybridLearningPaper

27 Differential learning outcomes for online versus in-class education, red. R. Diamond i E. Finkel, Canberra 2020 [dostęp: 30.05.2021 r.]. Dostępne w internecie: https://www.science.org.au/ sites/default/files/ rrif-q005-covid19-online- vs-in-class-education.pdf

28 McKinsey Global Institute, Skill shift: Automation and the future of the workforce. Discussion paper, 23 maja, 2018 r. [dostęp: 30 maja, 2021 r.] Dostępne w internecie: https://www.mckinsey.com/ featured-insights/future-of-work/ skill-shift-automation-and-the-future-of-the-workforce#

30 Patrz także: policy paper dotyczący edukacji przedszkolnej.

31 Program Ogarnij inżynierię: https://katalystengineering.org

32 Program Zwolnieni z Teorii: https://zwolnienizteorii.pl


Opracowanie: Zespół Katalyst Education,

Konsultacja: Alicja Pacewicz


Popieracie postulaty dotyczące szkoły równych szans? Możecie je poprzeć tu:

Dziękujemy za poparcie naszych propozycji

Postulaty te poparli już:

  • Komitet Dialogu Społecznego KIG, Warszawa
  • Autonomia, Kraków

Udostępnij